Odnosisz sukces. Klient chwali Twoją pracę. Ktoś proponuje Ci udział w świetnym projekcie, Twoja marka rośnie, a ludzie chcą płacić za to, co robisz. Reakcja? Zamiast otwierać szampana, czujesz ścisk w żołądku. W Twojej głowie pojawia się natrętna myśl: „Miałam po prostu szczęście. Udało mi się. Zaraz zorientują się, że tak naprawdę nic nie potrafię i cały ten domek z kart runie”.
Jeśli znasz ten głos aż za dobrze, usiądź wygodnie. Nie jesteś sama i co najważniejsze z Twoim mózgiem jest wszystko w jak najlepszym porządku. Cierpisz na przypadłość ludzi zdolnych, ambitnych i… zbyt inteligentnych.
Odkrycie „Fenomenu Oszusta”
Zjawisko to nie jest tylko popularnym hasłem z Instagrama. Ma bardzo konkretny, naukowy rodowód. W 1978 roku dwie badaczki, Pauline Clance i Suzanne Imes, opublikowały przełomowe badanie przeprowadzone na grupie 150 kobiet, które osiągnęły gigantyczny sukces zawodowy i naukowy (były wśród nich wybitne prawniczki, lekarki, profesorki).
Ku zdumieniu naukowczyń okazało się, że pomimo wybitnych osiągnięć potwierdzonych dyplomami i awansami, badane kobiety żyły w ciągłym strachu przed „zdemaskowaniem”. Uważały swoje osiągnięcia za pomyłkę. Tak narodziło się pojęcie Syndromu Oszusta (ang. Imposter Phenomenon). Późniejsze przeglądy badań (np. Sakulku i Alexander, 2011) udowodniły, że ten paraliżujący stan dotyka w pewnym momencie życia aż 70% populacji (w tym największych artystów, prezesów i twórców).
Asymetria sukcesu, czyli dlaczego mądrzy ludzie czują się głupi?
Nauka brutalnie obnaża mechanizm tego zjawiska. Z perspektywy psychologii poznawczej kluczem jest tu tzw. teoria atrybucji (badana m.in. przez Bernarda Weinera), czyli to, w jaki sposób nasz mózg tłumaczy sobie przyczyny sukcesów i porażek.
Osoba z Syndromem Oszusta ma uszkodzony wewnętrzny system oceniania. Stosuje bardzo specyficzny i niezwykle niesprawiedliwy filtr poznawczy:
- Gdy ponosi porażkę, przypisuje ją czynnikom wewnętrznym (atrybucja wewnętrzna): „Jestem do niczego, nie nadaję się, brak mi talentu, zawiodłam”.
- Gdy odnosi sukces, przypisuje go czynnikom zewnętrznym (atrybucja zewnętrzna): „Miałam farta, to był łatwy projekt, znaleźliśmy się w dobrym miejscu i czasie, klient po prostu mnie lubi”.
W efekcie żaden, nawet najbardziej spektakularny sukces, nie jest w stanie zbudować Twojego poczucia własnej wartości, ponieważ Twój mózg natychmiast przypisuje zasługi ślepemu losowi.
Klątwa wiedzy (Efekt Dunninga-Krugera)
Co ciekawe, Syndrom Oszusta niemal nigdy nie dotyka osób niekompetentnych. Dlaczego? Wyjaśnia to słynny Efekt Dunninga-Krugera, zbadany w 1999 roku na Uniwersytecie Cornella. Badacze udowodnili, że osoby o bardzo niskich kwalifikacjach mają tendencję do drastycznego przeceniania swoich umiejętności, ponieważ… brakuje im wiedzy, by dostrzec własne błędy (to tzw. brak zdolności metakognitywnych).
Z kolei Ty, będąc ekspertem w swojej dziedzinie, artystą czy rozwijającym się przedsiębiorcą, dostrzegasz, jak ogromna jest jeszcze przestrzeń do nauki. Widzisz wszystkie niuanse. Im więcej wiesz, tym boleśniej uświadamiasz sobie, czego jeszcze nie wiesz. Twoja własna, rozległa wiedza sprawia, że stajesz się wobec siebie niezwykle krytyczna.
Syndrom Oszusta to paradoksalnie dowód na Twoją kompetencję, a nie jej brak.
Jak wyjść z cienia własnych wątpliwości? (Rozwiązania oparte na badaniach)
Syndrom Oszusta uwielbia ciszę, tajemnicę i izolację. Żywi się wstydem. Psychologia behawioralna i neurobiologia podpowiadają nam jednak, jak skutecznie go rozbroić:
- Zdemaskuj go (Zjawisko „Affect Labeling”): Badania z użyciem rezonansu magnetycznego (fMRI) na UCLA udowodniły, że samo nazwanie negatywnej emocji po imieniu drastycznie obniża aktywność ciała migdałowatego (ośrodka strachu w mózgu). Kiedy powraca paraliżująca myśl, powiedz sobie na głos: „To nie są fakty. To po prostu mój Syndrom Oszusta znów próbuje przejąć mikrofon”. Oddzielasz wtedy emocję od swojej tożsamości.
- Kolekcjonuj twarde dowody (Walka z Negativity Bias): Nasz mózg ma ewolucyjną, opisaną przez psychologów tendencję do zapamiętywania rzeczy negatywnych (tzw. negativity bias). Pochwała ulatuje po 5 minutach, krytyka piecze przez miesiąc. Musisz świadomie pomóc swojej głowie. Załóż folder na komputerze, w którym będziesz zapisywać absolutnie każdy pozytywny komentarz, podziękowanie od klienta i mały sukces. W chwilach zwątpienia – czytaj to jak twardy materiał dowodowy w sądzie przeciwko własnym myślom.
- Przestań czekać na pewność siebie: To największa pułapka w twórczości i biznesie. Myślimy, że najpierw musimy poczuć się pewnie, by wyjść ze swoim produktem, ofertą czy sztuką do świata. Złota zasada terapii poznawczo-behawioralnej mówi coś zupełnie odwrotnego: pewność siebie nie jest warunkiem działania. Jest jego skutkiem.
Nie musisz czuć się ekspertem, żeby zacząć działać. Zrób to, czując się jak oszustka. Działaj pomimo strachu. Z czasem, gdy dostarczysz mózgowi wystarczająco dużo pozytywnych doświadczeń, ten cichy głos w głowie po prostu się znudzi i ucichnie.
Źródła i badania naukowe, na których oparłam ten wpis:
Jeśli zmagasz się z tym zjawiskiem i chcesz zrozumieć je głębiej, poniżej znajdziesz kluczowe publikacje naukowe, które stanowiły bazę dla tego artykułu:
- Odkrycie Syndromu Oszusta: Clance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The imposter phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. „Psychotherapy: Theory, Research & Practice”, 15(3), 241-247. (Oryginalna, historyczna praca badawcza definiująca to zjawisko na podstawie analizy kobiet sukcesu).
- Efekt Dunninga-Krugera (Dlaczego mądrzy wątpią, a niekompetentni są pewni siebie): Kruger, J., & Dunning, D. (1999). Unskilled and unaware of it: how difficulties in recognizing one’s own incompetence lead to inflated self-assessments. „Journal of Personality and Social Psychology”, 77(6), 1121-1134. (Klasyczne badanie udowadniające, że ignorancja częściej rodzi pewność siebie niż prawdziwa wiedza).
- Teoria Atrybucji (Jak tłumaczymy swoje sukcesy i porażki): Weiner, B. (1985). An attributional theory of achievement motivation and emotion. „Psychological Review”, 92(4), 548-573. (Fundament psychologii poznawczej tłumaczący, dlaczego sukcesy przypisujemy ślepemu losowi, a porażki wyłącznie własnym brakom).
- Negativity Bias (Dlaczego zapamiętujemy tylko krytykę): Baumeister, R. F., Bratslavsky, E., Finkenauer, C., & Vohs, K. D. (2001). Bad is stronger than good. „Review of General Psychology”, 5(4), 323-370. (Rozległa analiza dowodząca, że negatywne emocje i zdarzenia mają wielokrotnie silniejszy wpływ na ludzką psychikę niż zdarzenia pozytywne).